‘Facebook will (not?) save your ass’, verslag van het debat met Evgeny Morozov in Amsterdam

Na dit opwarmertje krijgt Leon Willems, directeur van Free Press Unlimited, het woord en natuurlijk weten we al wat hij gaat zeggen: ‘Het is een nieuw medium, dat veel invloed zal hebben in de wereld. Voor het eerst zijn er evenveel zenders als ontvangers, iedereen kan deelnemen aan het debat en informatie van ver tot zich nemen.’ Hij praat over, inderdaad, de radio. Pardon? ‘Deze tekst is 110 jaar oud, en het is een enthousiaste lofzang op de radio. Maar toen kwam de overheidsregulering en werd de radio ook ingezet als propagandamiddel, om valse informatie te verspreiden en was er zelfs sprake van fake identities.’ De link met wat er momenteel gezegd wordt over internet is snel gelegd. ‘Maar’, stelt Willems, ‘dat gezegd hebbende ben ik toch zeer onder de indruk van dingen die bereikt worden met behulp van internet. Een Marokkaanse blogger verzamelde binnen drie maanden 100.000 reacties op de tekst van de nieuwe grondwet. Hieruit kwamen amendementen naar voren die daadwerkelijk bij de regering werden ingediend.’

Frenk haalt Evgeny Morozov erbij, de schrijver van ‘The Net Delusion’ en daarmee de ster van de avond. Na een poging Morozov weg te zetten als een technofoob, moet Frenk erkennen dat hij ernaast zit. Morozov is juist zeer actief in de digitale wereld en heeft ook door de hele Kaukasus gereisd om het digitale woord te verkondigen, maar hij heeft zich inmiddels ontwikkeld van deelnemer tot analist. Hij wil met zijn boek vooral beleidsmakers bewust maken dat repressieve staten ondertussen zelf slim gebruik maken van het net. De gedachte is lang geweest dat repressieve staten niets anders doen dan ongewenste informatie opsporen en blokkeren of verwijderen. De oplossing is dus om maar zoveel mogelijk middelen te blijven faciliteren en dan is de activist (of de vrijheid van meningsuiting) geholpen. Maar de machthebbers hebben zelf ook niet stilgezeten. Ze hebben door dat het net een belangrijke openbare ruimte is geworden; een ruimte die ze kunnen gebruiken voor hun eigen doeleinden.

In Egypte kon de geheime politie, door het installeren van spyware, Skype-gesprekken onderscheppen: een technologie waarvan men tot nog toe dacht dat het onmogelijk af te luisteren was. In Saoedi-Arabië is filosofie verboden, dus daar is een blog over. Deze blog werd vanuit de regering steeds platgelegd, zodat de internetprovider uiteindelijk geen zin meer had om het te hosten. Dit toont een belangrijke valkuil: webhosts zijn veelal Amerikaanse commerciële bedrijven die niet per se geïnteresseerd zijn in zaken als activisme, vrijheid van meningsuiting of privacy: winst is immers het doel, andere ethiek is daaraan ondergeschikt. Morozov wijst op de toespraken van Hillary Clinton over internetvrijheid. Daar valt van alles over te zeggen, maar Morozov wijst voor nu vooral op de historische retoriek. Wanneer ze vergelijkingen maakt met de Berlijnse Muur, lijkt Clinton geheel terug te vallen in de Koude Oorlog; dat geeft de burger geen realistische, eigentijdse kijk op het net.

Geert Lovink verschijnt ten tonele. De activist stond samen met anderen aan de wieg van Press Now, een van de voorlopers van Free Press Unlimited. Tussen de heren ontstaat direct een dynamische discussie: Lovink stelt dat Morozov veel heeft laten liggen in zijn boek en dat hij zich er niet door aangesproken voelde. Morozov, geamuseerd: ‘It’s not offensive enough? You feel left out, because you’re not offended?’ Lovink houdt vol: er is juist sprake van een nieuw politiek bewustzijn dat versneld en gefaciliteerd wordt door Social Media. Hij vindt dat het boek een te beperkte kijk geeft op dit proces. Morozov erkent dat er veel goede dingen gebeuren, maar dat er teveel aandacht is voor success stories rond activisme. Hij schreef het boek voor beleidsmakers: ‘It was my job and my mission to complicate their thinking.’ Frenk van der Linden doet inmiddels verwoede pogingen om ertussen te komen: ‘We hebben ook nog een publiek!’ Iemand van Netwerk Democratie vraagt wat te denken van de reactie van de Amerikaanse politiek op WikiLeaks. ‘Hypocriet!’ stelt Morozov, en na dit korte intermezzo harrewarren Lovink en hij nog verder over ‘The Net Delusion’, waar van alles niet in zou staan, totdat Morozov Lovink aanmoedigt: ‘Write the book!’ Daar blijkt hij druk mee bezig: ‘Networks without a cause’ heet het, en het manuscript is net ingediend.

Drie nieuwe sprekers moeten de heren in het gareel zien te krijgen: Ivan Sigal van Global Voices Online, Ot van Daalen van Bits of Freedom en Niels van Free Press Unlimited. Sigal brengt met een netwerk van vrijwillige bloggers en vertalers ongehoorde stemmen voor het voetlicht. ‘Een medium is niet een oplossing, het is een middel: iedereen weet dat het ook met een nieuw middel moeilijk blijft. Regeringen starten vanuit een machtspositie, daar wil je iets tegen doen: het is een wedstrijd, dat blijft bestaan in elk land.’ Van Daalen geeft aan dat het boek van Morozov op hem wel zijn uitwerking heeft gehad: ‘Ik ben een internet enthousiasteling: organiseren is veel gemakkelijker, mobiliseren is veel gemakkelijker, maar het boek heeft mijn paranoia-antenne wel versterkt. Censuur is zo veel geavanceerder dan je in eerste instantie zelf bedenkt!’ Ten Oever stelt dat dit soort censuur al jaren plaatsvindt via andere media, dus hij begrijpt niet waarom dit nu voor internet benadrukt moet worden. Als Frenk vraagt of de revoluties in de Arabische wereld ook plaatsgevonden zouden hebben zonder internet, stelt Ten Oever: ‘Revoluties zullen er altijd zijn! Tijdens de Franse Revolutie ging het met pamfletten, Solidarność gebruikte de stencilmachine en nu kan het met Social Media: mensen grijpen het middel dat er is.’

Frenk van der Linden heeft ons veilig door de avond geloodst. Conclusie is dat het tijd wordt voor een realistische kijk op het internet. Vooral in termen van snelheid en kosten kan het zeer veel voordelen bieden, maar verder valt het medium zoals elk ander medium ook ten prooi aan censuur of kan het door repressieve overheden gebruikt worden voor hun eigen doeleinden. In de golf van enthousiasme die er nu nog rond het medium bestaat, is dit voor velen nog een eye-opener en daarmee relevant. Facebook will sometimes save your ass.