Monday, May 11, 2015
Door Leon Willems en Arch Puddington Europa zou veel meer de treurige toestand van persvrijheid aan de kaak moeten stellen. Een van de belangrijke prestaties van de EU is immers het hoog leggen van de lat als het gaat om democratische normen. Maar helaas ontbreekt het aan een democratische meetlat binnen de Unie. Ook de Raad van Europa, opgericht om de mensenrechten te verdedigen als kernwaarde van Europa, heeft grote moeite een consistente persvrijheidsagenda hoog te houden.

De wereldwijde verslechtering van persvrijheid, die blijkt uit het Freedom of the Press report 2015, heeft impact op vrijwel ieder werelddeel inclusief Europa. Omstandigheden in Europa zijn duidelijk beter dan in andere regio’s. Ruim 66 procent van de Europeanen leeft in een samenleving waar journalisten in vrijheid hun werk kunnen doen. Toch is er een aantal zorgwekkende trends in de regio:
- Griekenland is de grootste daler op de ranglijst in de afgelopen vijf jaar;
- Ruim een derde van de landen die in een periode van vijf jaar het meest daalden is Europees: Griekenland, Macedonië, Servië en Hongarije; meer nog als je het aanpalende Turkije meetelt;
- Slechts één regio, Eurazië, grofweg de voormalige Sovjet Unie, daalde meer dan Europa;
- Rapporteren over politiek is binnen Europa onderhevig aan polarisatie. Dat betekent dat de ruimte voor journalisten die naar balans en nuances zoeken, wordt ondermijnd.

Tandeloos Europa

De meeste landen met de grootste dalingen zijn of relatief nieuw in de Europese Unie (Hongarije) of staten die streven (Servië, Macedonië, Turkije) naar EU-lidmaatschap. Hun dalingen zijn niet passend bij de slagzin “Europe whole and free”. Landen die lid willen worden van de EU, moeten voldoen aan een set van democratische normen. Helaas zijn er geen regels, is er geen infrastructuur om staten die eenmaal het formele lidmaatschap hebben gekregen, te weerhouden zich van deze normen voor democratisch bestuur te distantiëren. Hongarije heeft wel, in antwoord op bezwaren van de EU, een aantal aanpassingen in haar beleid aangebracht, maar de meest ingrijpende maatregelen bleven overeind. Autoritaire politici in andere Europese landen hebben dit ongetwijfeld opgemerkt. 

Ook de Raad van Europa, opgericht om de mensenrechten te verdedigen als kernwaarde van Europa, heeft grote moeite een consistente persvrijheidagenda hoog te houden. De Raad van Europa koos vorig jaar, ondanks luid protest van mensenrechtenorganisaties, Azerbeidzjan tot voorzitter. Na de uitverkiezing van deze notoire mensenrechtenschender volgde in dit land een niets ontziende aanval op iedereen die onafhankelijk journalist is.

Het is dit tandeloze Europa dat zo haar eigen geloofwaardigheid ondergraaft als het gaat om de verdediging van persvrijheid als Europese kernwaarde.

Met name in Hongarije is de toestand bijzonder zorgwekkend. De regering van minister president Viktor Orban heeft zijn Fidesz regering in staat gesteld berichtgeving over politieke zaken te beïnvloeden. De initiatieven van Orban zijn niet extreem en nog niet op het verontrustende niveau van Rusland of Turkije. Maar de regering heeft haar twee-derde meerderheid gebruikt om een aantal persmaatregelen door te drukken waar Fidesz baat bij heeft, en die ten koste gaan van democratische normen.    
In Portugal wordt iets vergelijkbaars gepoogd. Een ruime meerderheid in het parlement is voor het aannemen van een wet waarin de media verplicht worden hun plannen voor de berichtgeving rond de verkiezingen (oktober 2015) te laten toetsen. Dit is persbreidel verstopt onder het mom van het waarborgen van een meer gebalanceerde verslaggeving met evenredige aandacht voor grote en kleinere partijen. In Portugal is een storm van protest opgelaaid en commerciële en publieke media dreigen met een boycot van verslaggeving van de verkiezingen.
Onder Vladimir Poetin is Rusland een propaganda-staat geworden. Een staat waar informatie een oorlogsinstrument is en afwijkende meningen de mond worden gesnoerd. Ondertussen is, onder invloed van het Kremlin, onafhankelijke journalistiek zo goed als vernietigd in landen als Wit-Rusland en Azerbeidzjan waar vrijdenkende journalisten regelmatig opgesloten of in ballingschap gestuurd worden.

Staan voor democratie

De EU zou een aantal duidelijke maatregelen moeten nemen.

Ten eerste kan de EU aan landen die streven naar het lidmaatschap duidelijk maken dat er niet valt te onderhandelen over een levendige, onafhankelijke en zichzelf regulerende pers. 

Ten tweede: er moeten instrumenten worden ontwikkeld en versterkt met sancties om de persvrijheid in de lidstaten te monitoren, met name gericht op landen als Hongarije, waar problemen zijn ontstaan.  

Ten derde moet er worden voortgebouwd op de eerste reeds genomen stappen om de Europese staten te beschermen tegen het spervuur van propaganda uit Rusland. In het bijzonder moeten de Baltisch staten en andere post-Sovjetstaten geholpen worden met het ontwikkelen van professionele Russischtalige media die zich niet bezondigen aan propaganda. Zo kunnen de inspanningen van het Kremlin om informatie te gebruiken als instrument om legitieme regeringen te ondermijnen, worden tegengaan.  

Maar nog belangrijker: Europa moet blijven staan voor de idealen die haar tot voor kort maakten tot een democratisch netwerk dat een rolmodel was voor de rest van de wereld. Die tegenstanders van de vrijheid die ‘Europese waarden’ in twijfel trekken, rekenen op aarzeling en twijfel vanuit Europa. We moeten hen met kracht en zelfverzekerdheid beantwoorden. Als Europa opkomt voor waarden als vrijheid van meningsuiting en ethische en eerlijke journalistiek, hoeft zij zich niet te verontschuldigen.

Leon Willems is directeur van Free Press Unlimited; Arch Puddington is senior vice president voor onderzoek bij Freedom House.