woensdag, 28 maart 2018

Vorig jaar is de prijs van pure vanille - een populair ingrediënt in ijs, koekjes en parfum - omhooggeschoten. De specerij is nu duurder dan zilver en de vraag naar natuurlijke vanille in het Westen hoger dan ooit. Journalisten Nathalie Bertrams en Ingrid Gercama reisden naar het noordoosten van Madagaskar om van de boeren te horen hoe vanilla-criminelen en klimaatveranderingen, een ravage aanrichten.

Op Avenue de l'Indépendance in het centrum van Antananarivo, de hoofdstad van Madagaskar, ontmoeten we Justin Rakotoniana. Hij noemt zichzelf 'Justin Vanille': sinds tien jaar verkoopt hij vanille uit een gehavende zilveren Citroën-bus aan Franse expats, collega's en aan toeristen. Rakotoniana legt uit dat de vanille koersprijs vandaag hoger is dan ooit - hij is vertienvoudigd in slechts twee jaar tijd doordat de vraag voor de specerij het Westen is toegenomen en de toevoer afgenomen door klimaatsverandering.

Het is goed nieuws voor hem: "Het wordt steeds beter en ik hoop er in de toekomst meer van te verdienen." Maar zelfs met deze enorme prijsstijging knoopt Justin nauwelijks de eindjes aan elkaar. Justin heeft nog vijf bundels van het zoete geurende kruid in zijn bezit. Hij krijgt het van een coöperatie: "Mijn contact in Sava, waar de vanille groeit."

Regen, schaarste en diefstal

Driekwart van de wereldvoorraad vanille wordt geproduceerd in Sava, een regio zo groot als Brabant in het noordoosten van Madagaskar. Ongeveer 80.000 gezinnen groeien de kostbare orchideeën, zo geliefd in Nederland, onder schaduwrijke bomen. Het is hard werk - vanille bloeit maar een keer per jaar en moet met de hand bestoven worden, de bloem erg kwetsbaar.

De voorzitter van Vanille Productie Vereniging Tsiry in Tanambaon'Ifosa, in de Sava regio, legt uit dat boeren sinds een jaar of tien last van weersverandering hebben: "Het regent te veel, of het regent helemaal niet. Alles is veranderd, het is het klimaat. We hebben problemen met insecten die de planten opeten, omdat het hier nu warmer is. De vanille is erg kwetsbaar geworden." Het is geen duurzame situatie: vanille wordt steeds schaarser terwijl internationale vraag alleen maar toeneemt.

Justin verkoopt vanille uit zijn oude Citroën-bus. Credit: Nathalie Bertrams.
Justin verkoopt vanille uit zijn oude Citroën-bus. Credit: Nathalie Bertrams.

Omdat de vanille uit Tanambaon’Ifosa Fairtrade gecertificeerd is, hebben de boeren nu een potje om de effecten van veranderende weerpatronen te verzachten."Met het geld van de premie hebben we een irrigatiesysteem gebouwd dat ons helpt wanneer het land te droog is." De voorzitter van de locale vanille vereniging Tsiry, Mr. Alphonse zegt dat het dorp drieduizend bomen per jaar plant om de klimaatverandering te temperen.

Mr. Alphonse, de voorzitter van de vanille associatie Tsiry in Tanambaon’Ifosa.  Credit: Ingrid Gercama.
Mr. Alphonse, de voorzitter van de vanille associatie Tsiry in Tanambaon’Ifosa. Credit: Ingrid Gercama.

Maar het is niet alleen het weer dat de vanille boeren tart. Er dreigt nog een groter gevaar: vorig jaar verloren het dorp 600 kg vanille aan vanille diefstal. De peulen werden van de ondersteunende klimplanten gescheurd en een jaar werk was verloren gegaan. Voorzitter Alphonse legt uit dat: "Ons leven draait om de vanille. Het is een ramp als we het gewas verliezen." Madagaskar is een van de armste landen ter wereld waar driekwart van de bevolking minder dan 1,50 euro per maand verdient.

De Vanille Boeven

Met de enorme prijsstijging is criminaliteit sterk gegroeid. Het stoppen van de vanille misdaad is lastig, legt een van de andere boeren van de Vereniging Tsiry uit: "De dieven en de politie spelen onder een hoed." Ze hebben besloten het heft in eigen handen te nemen: 's nachts patrouilleren ze samen de vanille velden en slapen drie tot vier maanden op hun land totdat de peulen rijp zijn. Het duurt negen maanden voordat de vanillepeulen volledig volgroeid zijn. Na de oogst verstoppen ze de vanille elke week in een ander 'safe house' totdat de doorverkoper de specerijen veilig in handen heeft. Als ze de dieven vangen: "Zullen we de bandieten gevangenhouden totdat ze de vanille teruggeven, en anders moeten we hun handen afhakken."

Er is ook goed nieuws: de boeren verdienen eindelijk een beetje meer geld dan in voorgaande jaren. Emmanuel, een van de vanille boertjes uit het dorp verteld dat hij nu tweedehands kleding voor zichzelf en zijn vrouw kan veroorloven en zelfs een motorfiets heeft kunnen kopen van het verdiende geld. Maar, legt hij uit: het is de ‘middleman’ die het meest profiteert: "Zij zijn het die echt rijk worden."

Alphonse, de voorzitter, is ervan overtuigd: wat echt zou helpen was "als de buitenlands exporteurs gewoon even naar onze vanille konden komen kijken. Dan kunnen we onze bonen gewoon zelf rechtstreeks aan de mensen in jouw land verkopen. En dan kunnen we onze eigen betonnen huizen bouwen." Hij lacht en voegt eraan toe: "Kun je de mensen over ons vertellen?"

De vanille boeren uit Tanambaon’Ifosa.  Credit: Nathalie Bertrams.
De vanille boeren uit Tanambaon’Ifosa. Credit: Nathalie Bertrams.

Blog door Nathalie Bertrams en Ingrid Gercama. Zij profiteerden van een reportagereis naar Madagaskar met financiële steun van het Postcode Loterij Fonds voor journalisten van Free Press Unlimited.

De reportage van Ingrid en Nathalie uit Madagaskar wordt gepubliceerd in De Groene Amsterdammer en in de krant van de Mail & Guardian