dinsdag, 19 juni 2018

Olivier van Beemen maakte met financiële steun van het Postcode Loterij Fonds voor journalisten van Free Press Unlimited een reis naar Nigeria, Zuid-Afrika, Mozambique. Bijna vier jaar was Olivier van Beemen bezig met zijn onderzoek naar de schimmige activiteiten van Heineken in Afrika, toen hij in de zomer van 2016 op een nieuwe zaak stuitte. 

‘Je hebt veel naar boven weten te halen, maar waarom besteed je geen aandacht aan het onrecht dat vrouwen wordt aangedaan die het bier van Heineken in Afrikaanse barretjes promoten. Die meisjes worden stelselmatig seksueel misbruikt. Dat was al zo toen ik voor Heineken werkte en gaat gewoon door. De top van het bedrijf in Amsterdam weet dat, maar doet niets. Voor mij is dat het grootste schandaal.’  -Anonieme bron

Ontrafeling van een schandaal

Het was zomer 2016 en ik bevond me in een dorp in Europa – preciezer kan ik niet zijn omdat ik mijn bron anonimiteit heb gegarandeerd. De voormalige expat ontving me bij hem thuis en had vrijwel geen goed woord over voor zijn voormalige werkgever, noch voor de bierindustrie in het algemeen. Zijn informatie leek me interessant en gedetailleerd genoeg om verder te onderzoeken. Ik wist toen al dat de werkomstandigheden van de jonge, aantrekkelijke vrouwen die worden ingezet tijdens promotiecampagnes eerder tot grootschalige verontwaardiging hadden geleid. Dat was kort na de eeuwwisseling en speelde voornamelijk in Cambodja, waar vrouwen werden aangerand, onder druk stonden met klanten naar bed te gaan en een verhoogd risico liep op soa’s. Volgens de berichtgeving had Heineken sindsdien de nodige verbeteringen had doorgevoerd. 

Heineken meisjes  

Tijdens mijn eigen onderzoek in Afrika had ik dit fenomeen nog niet op de radar. Ja, ik had drie jaar eerder een keer gedineerd in een restaurant in de Nigeriaanse stad Enugu. Een goede herinnering: ik mocht mijn eigen vis aanwijzen in een aquarium, voortreffelijk opgediend met piri-piri, en ik meen dat er die avond een voetbalwedstrijd in de Champions League werd uitgezonden. Plotseling kwam er een groep jonge vrouwen in kekke jurkjes het terras op met petjes en andere hebbedingetjes, die mijn eigendom konden worden als ik een flesje Heineken zou bestellen. Ik bedankte vriendelijk, waarna ze doorgingen naar de volgende tafel. Het leek me een onschuldige promotieactie, waarschijnlijk naar aanleiding van het voetbaltoernooi waarvan Heineken sponsor is. Ik bracht het niet in verband met seksueel misbruik of andere wanpraktijken.

Maar toen ik begon te informeren bij mijn bronnen, ontdekte ik al snel dat de werkomstandigheden van de jonge vrouwen ook in Afrika vaak abominabel was. Ik ontmoette een verkoper in Congo die vol minachting over de promotievrouwen sprak. Hij had het over filles à tout faire, meisjes met wie je alles mag doen. ‘Het waren meestal kwetsbare meisjes en met de kruimels die ze van ons kregen, konden ze bijna niet anders dan met mannen meegaan,’ zei een gepensioneerd directielid.
In Nigeria sprak ik enkele biermeisjes met soortgelijke verhalen. Wie niet accepteert dat mannen hen tijdens het werk op intieme plekken betasten, moet ander werk zoeken. Een baan zeker stellen? Dat doe je door met een leidinggevende van de verkoopafdeling van Heineken naar bed te gaan. Prostitutie? Geen probleem, goed voor de klantbinding.

Heineken topman medeplichtig?

Sommige topmanagers deden volop mee met het grensoverschrijdende gedrag. Ik hoorde – van meerdere betrouwbare bronnen – het verhaal van een algemeen directeur die vrouwen binnen het bedrijf op wie hij zijn zinnen had gezet naar de dokter stuurde, voor een aidstest. Ik luisterde naar de verhalen over expats die hun lokale liefjes baantjes of contracten gunde als toeleverancier. Zelfs de huidige topman van Heineken, Jean-François van Boxmeer, bleek in zijn Congolese jaren een relatie met een promotiemeisje te hebben aangeknoopt. Maar, zo zei hij tijdens de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering dit voorjaar in Amsterdam, het ging in zijn geval om een liefdesrelatie met wederzijdse instemming.

Hoewel ik eerder met opzienbarende onthullingen kwam over onder meer samenwerking van Heineken met bloeddorstige dictators en betrokkenheid bij ernstige mensenrechtenschendingen, vonden veel media het misbruik van de promotiemeisjes pas echt groot nieuws. 
Dat bleef niet zonder gevolgen. Minister Sigrid Kaag (Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse Handel) belde Van Boxmeer om verhaal te halen en de ASN Bank besloot Heineken uit het duurzame beleggingsfonds te verstoten. Het internationale miljardenfonds Global Fund, dat met financiële steun van de Bill & Melinda Gates Foundation aids, malaria en tbc bestrijdt, ziet voorlopig af van een partnerschap met de bierbrouwer, dat eerder dit jaar werd afgesloten.
Heineken belooft nu beterschap en heeft maatregelen aangekondigd om het probleem aan te pakken, zoals kledingvoorschriften, vervoer van en naar de werkplek en een verbod op drankgebruik tijdens het werk. Opmerkelijk is dat het bedrijf nagenoeg dezelfde maatregelen ook veertien jaar geleden ook al eens trof, destijds vastgelegd in de wereldwijde Promotion Girls Policy. 


Mede dankzij twee reisbeurzen van Free Press Unlimited schreef Olivier van Beemen het nieuwe boek Bier voor Afrika (Prometheus, 2018), de artikelen Promotiemeisjes van Heineken verkopen bier met hun lichaam, ‘Jij geeft haar gonorroe en je krijgt hiv terug’, Een bus vol schaars geklede meisjes voor de Heineken-staf (NRC), Afrika kriebelt onder de huid van Van Boxmeer en Heineken beschermde van corruptie verdachte Nederlandse topman (Follow the Money). De onthullingen hebben ook tot veel berichtgeving elders geleid. Hier een overzicht.