woensdag, 30 maart 2016
Op 24 maart was de Russische journalist Pavel Kanygin van de onafhankelijke krant Novaya Gazeta in Nederland vanwege de première van de serie De Pen en het Zwaard. In een gesprek met hem blijkt opnieuw hoe ingewikkeld de situatie voor journalisten in Rusland is: volgens Pavel bestaat er op het moment nog enige bewegingsvrijheid, maar hij vreest voor verdere inperking van de persvrijheid in de nabije toekomst.

De krant waarvoor Pavel werkt, Novaya Gazeta, is een van de laatste kritische en onafhankelijke dagbladen in Rusland. Voor Russische begrippen is het maar een kleine krant met circa 200.000 abonnees, een oplage gelijk aan die van het NRC. Pavel beschrijft Novaya Gazeta als een “atypische krant,” die kritisch staat tegenover het beleid van het Kremlin en respect voor democratie en mensenrechten hoog in het vaandel heeft staan. 

Novaya Gazeta heeft volgens Pavel zeker invloed op de Russische samenleving en politiek. “Het is bekend dat Poetin de krant elke morgen op zijn bureau vindt, met de passages gemarkeerd die hij moet lezen. Niet alleen om de krant in de gaten te houden, maar ook als informatiebron over de gebieden waar de Novaya Gazeta aanwezig is.”

Bij Poetin op het bureau

Tijdens het gesprek met Pavel wordt duidelijk hoe delicaat de situatie is wat betreft de persvrijheid. Op de vraag of het stereotype beeld van Rusland klopt als een land dat een sterke macht wil zijn en waar het grootste deel van de informatievoorziening uit propaganda bestaat, antwoordt Pavel in eerste instantie dat dit beeld overeenkomt met de werkelijkheid. Maar hij geeft direct daarop aan dat er zeker uitzonderingen bestaan: “Er zijn in de samenleving wel degelijk tegengeluiden te horen. De macht in Rusland is ook niet zo'n eensgezind blok als mensen in het Westen soms denken.”

Op dit moment hebben journalisten in Rusland volgens Pavel nog enige speelruimte om te schrijven wat ze willen: “We hebben handboeien om, maar worden ook niet geheel verstikt door de staat. Novaya Gazeta is nog overal verkrijgbaar en de krant houdt nog steeds een paar regiokantoren geopend. Samenwerking met buitenlandse journalisten of andere internationale spelers is ook nog altijd mogelijk.”

Volgens Pavel zijn er eigenlijk maar twee dingen waarover je helemaal niet kunt schrijven: de Krim en het privéleven van Poetin. “Voor de rest zijn journalisten in principe vrij om te schrijven over alles, maar het is wel zaak zorgvuldig te formuleren. Een voorbeeld: het is beter niet te spreken over de Krim 'annexeren,' maar over de 'eenwording tussen Rusland en de Krim.'”

Zorgen voor de toekomst

Deze betrekkelijke vrijheid van journalisten staat echter wel onder druk. Sinds de Maidan-revolutie begin 2014 en de gebeurtenissen in Oekraïne is de persvrijheid al op verschillende manieren ingeperkt. Een maatregel is de beperking van buitenlandse  financiering van media: buitenlandse bedrijven mogen nu niet meer dan 20 procent van de aandelen van een mediabedrijf bezitten. Ook de positie van Russische geldschieters is precair. “De Russische zakenman Alexander Lebedev, die een belangrijk geldschieter voor ons was, is vorig jaar gestopt met de financiering van de krant,” aldus Pavel. Omdat geld van rijke weldoeners de belangrijkste bron van inkomsten is voor onafhankelijke media zoals Novaya Gazeta, hebben veranderingen in de financiering een grote invloed op hun voortbestaan.

Referendum Oekraïne

Pavel heeft veel onderzoek gedaan naar de gebeurtenissen in Oekraïne, met name naar de vliegtuigramp met de MH-17. Over het referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne, stelt hij: “Het is zeker niet slecht voor Oekraïne om nauwere banden te ontwikkelen met de EU. Ook is de vrees dat Rusland dit zal tegenwerken niet gegrond: de Russen hebben het gevoel dat Oekraïne sowieso al een verloren zaak voor hen is. Het Kremlin zal daarom niet wakker liggen over het associatieverdrag, laat staan het referendum in Nederland.”

De Pen en het Zwaard

Meer weten over Pavel en andere journalisten die in landen werken waar de persvrijheid onder druk staat? Kijk dan vanaf begin mei naar de docu-serie De Pen en het Zwaard van de VARA, mede mogelijk gemaakt door Free Press Unlimited. Klik hier voor meer informatie over de serie.