Onafhankelijke journalisten cruciaal voor verkiezingen en democratische toekomst van Hongarije

Op de Press Freedom Index van Reporters Without Borders (RSF) stond Hongarije in 2009, het jaar voordat Orbán aantrad, op de 26e plaats. Vorig jaar was het land weggezakt naar de 68ste plaats. Sinds zijn aantreden heeft Orbán de persvrijheid in Hongarije stelselmatig ingeperkt. Kritische journalisten werden het doelwit van intimidatie, uitsluiting en gerichte lastercampagnes. Daarnaast kreeg pro-Russische propaganda, waaronder ongenuanceerde oorlogsretoriek over Oekraïne, ruim baan. Orbáns hardhandige beleid werd over de jaren heen een draaiboek waar andere autoritaire leiders wereldwijd zich door lieten inspireren.

De rol van onafhankelijke media tijdens de verkiezingen
Orbán presenteerde zich in deze staatsmedia als redder van het Hongaarse volk, legt de Hongaarse journalist András Földes uit. Hij is werkzaam voor het onafhankelijke medium Telex, voorheen Index. "Orbáns strategie was om externe actoren af ​​te schilderen als existentiële bedreigingen: migranten ondermijnen volgens Orbán de Hongaarse cultuur, de oorlog in Oekraïne kon ook Hongarije in een dodelijk conflict slepen en figuren als de filantroop George Soros en instututen als de Europese Unie verzwakken de Hongaarse soevereiniteit."

Ook Index werd jarenlang door de overheid geintimideerd. Toen de organisatie in 2020 werd overgenomen door een zakenman, stapten tachtig persooneelsleden uit protest op, waarover hij de documentaire 80 Angry Journalists maakte.

Volgens Földes heeft de staatspropaganda van Orbán een rol gespeeld in diens eigen ondergang. “Als burgers zestien jaar lang horen dat het gevaar voor de deur staat, en het komt maar niet, wordt de staatsmedia steeds minder geloofwaardig.” Volgens Földes gingen burgers daarom op zoek naar alternatieve informatiebronnen.

De nog actieve onafhankelijke media in Hongarije wisten ondanks de grote repressie stand te houden. Waar traditionele media werden gedomineerd door pro-Fidesz berichtgeving, boden zij een tegenwicht met onafhankelijke analyses, live-debatten en onthullingen over corruptie en machtsmisbruik, inclusief schandalen. Zoals dat de president gratie verleende aan een man die kindermisbruik had gepleegd in een door de staat beheerd kindertehuis of het delen van gevoelige EU-informatie met Rusland. “Dit werd een sneeuwbaleffect”, zegt journalist Földes. Onafhankelijke berichtgeving over schandalen werd opgepikt door politici en activisten. “De regering bepaalde niet langer het narratief, maar moest zich verdedigen en verantwoorden. Journalisten kregen hun controlerende macht terug.”

Dat bracht ook journalistieke dilemma’s met zich mee, erkent hij, omdat Hongaren de media nog voornamelijk zien als politiek middel. “Maar onafhankelijke journalisten zijn er niet om een regering kapot te maken, maar om feitelijke informatie te brengen.”

Het YouTubekanaal Partizán wist via sociale media de staatscontrole te omzeilen. Magyar zelf, die structureel werd geweerd bij de publieke omroep, mocht al sinds 2024 bij het kanaal aanschuiven. Op de avond van de verkiezingen werd de live-uitzending van Partizán massaal bekeken door aanhangers van de oppositie. Onder hen bevonden zich veel jongeren, die in groten getale hun stem uitbrachten en zo bijdroegen aan de Hongaarse recordopkomst van 77,8%. 
 

Beloftes van Magyar
Het is hoopvol dat Magyar al concrete plannen heeft aangekondigd om de persvrijheid te herstellen. Zo zegt hij de publieke omroep tijdelijk op zwart te willen zetten totdat de onafhankelijkheid ervan is gegarandeerd, en wil hij een nieuwe mediawet invoeren. “Elke Hongaar verdient een publieke omroep die de waarheid uitzendt”, aldus de nieuwe premier. Daarnaast belooft hij een onafhankelijke mediatoezichthouder op te richten en de staatsadvertenties eerlijker te verdelen.

Toch is er ook kritiek op Magyars eigen omgang met journalisten. Tijdens zijn eerste interviews met staatsmedia beschuldigde hij verslaggevers openlijk van het verspreiden van leugens en propaganda, en vergeleek hun berichtgeving met die uit Noord-Korea en nazi-Duitsland.

Zijn harde aanpak van staatsmedia is begrijpelijk gezien hun rol als propagandamachine onder Orbán. Maar als hij werkelijk persvrijheid wil bevorderen zal hij moeten investeren in een onafhankelijk en pluriform medialandschap en zal zijn regering zelf ook een voorbeeldrol moeten vervullen door respectvol om te gaan met kritische journalisten.

De toekomst
Földes is zich samen met zijn collegajournalisten aan het voorbereiden op dit toekomstige pluriforme medialandschap. Daarbij gaat het gesprek ook over de inkomstenbronnen. Ten tijde van Orban doneerden burgers graag voor betrouwbare en onafhankelijke journalistiek. Zal dat nu veranderen? Aan de andere kant kunnen onafhankelijke media in de toekomst wellicht aanspraak maken op subsidies die eerder enkel naar regeringsgezinde media gingen. Bovendien is het de vraag of de door oligarchen beheerde mediabedrijven stand zullen houden, onder andere omdat zij grotendeels met corruptiegeld gefinancierd werden.

Maar zestien jaar aan systematische afbraak van de persvrijheid is niet over één nacht ijs te herstellen. De ervaring in landen als Polen laat zien dat politieke weerstand en diepgewortelde wettelijke obstakels de hervormingen kunnen vertragen. Ook zal het sterk aangetaste vertrouwen van Hongaarse burgers in de media, dat nu slechts 22 procent is, hersteld moeten worden.

Toch biedt de ruime parlementaire meerderheid van Magyar een unieke kans om het journalistieke klimaat te verbeteren en te beschermen voor de toekomst. Free Press Unlimited deed vanuit het samenwerkingsverband Media Freedom Rapid Response een aantal aanbevelingen aan de Hongaarse regering om de persvrijheid duurzaam te bestendigen.