Opiniestuk ND: Waarom Nederland een magneet dreigt te worden voor juridische intimidatie van onder andere journalisten

Journalisten die bang zijn hun huis te verliezen na dagvaardingen met bizarre dwangsommen. Lokale media die juridisch en fysiek geïntimideerd worden door een boze ondernemer. Gewone mensen die als bron met een journalist gesproken hebben en nu zelf gedagvaard zijn, of deskundigen die hun expertise niet meer durven delen op tv na dreiging met juridische stappen. 

Maar ook: een vrouw die na misbruik anoniem haar ervaringen wil delen en uit angst voor een procedure haar blog weer offline moet halen. Het is een greep uit de voorbeelden van juridische intimidatie die ik als jurist bij Free Press Unlimited in Nederland tegenkwam. In de meeste zaken gaat het om rijke ondernemers die erop rekenen dat ze deze zaken langer volhouden dan de publieke waakhonden tegen wie ze procederen.

Sinds de komst van de Europese anti-SLAPP-richtlijn in 2024 wordt dit soort intimidatie vaker herkend als SLAPP: een strategische rechtszaak tegen publieke participatie. Met publieke participatie wordt bedoeld: acties in het publieke belang zoals het uitoefenen van journalistiek of wetenschap, maar ook het delen van informatie met een journalist, of het schrijven van een opiniestuk als dit. 

Dit soort rechtszaken (of dreiging daarmee) hebben als voornaamste doel om deze activiteiten te ontmoedigen door mondige stemmen te intimideren en met zulke hoge kosten op te zadelen dat ze vanzelf zullen inbinden. 

Voorbeelden van zelfcensuur

Het is niet zo dat alle juridische stappen tegen (bijvoorbeeld) journalisten rechtszaken tegen de publieke participatie zijn – bij onrechtmatige publicaties is een gang naar de Raad voor de Journalistiek of eventueel de rechter mogelijk. In een strategische rechtszaak tegen publieke participatie wordt het recht echter misbruikt, te herkennen aan bijvoorbeeld kansloze vorderingen, torenhoge schadeclaims, en het dagvaarden van journalisten op persoonlijke titel. Een ander kenmerk kan intimidatie buiten de rechtszaak via lastercampagnes zijn. 

Dit soort rechtszaken nemen in heel Europa toe. De Europese Coalitie tegen SLAPP’s registreerde in 2024 167 nieuwe zaken – het topje van de ijsberg, omdat deze zaken vaak moeilijk en kostbaar zijn om te onderzoeken. Ook in Nederland leidt juridische druk tot zelfcensuur. Free Press Unlimited trof in onderzoek in 2024 al achttien voorbeelden van zelfcensuur aan na gesprekken met vijftig journalisten, advocaten, en redacteuren. 

Dat is een probleem voor ons allemaal: er verdwijnt informatie van publiek belang. Vaak over onderwerpen die ons direct raken: vastgoedprojecten, een gezonde leefomgeving, lokale politiek. Mensen durven zich niet meer kritisch uit te spreken uit angst voor peperdure, voortslepende processen. 

Zeker nu de aandacht zich steeds vaker ook keert richting de bronnen van journalisten is dat zorgwekkend - zij kunnen immers niet rekenen op de steun van een uitgever. In een land dat op nummer 2 van de Persvrijheidsindex staat, is meer actie geboden. 

Processen slepen jaren

De Europese anti-SLAPP-richtlijn biedt daar een uitstekende kans voor, en stelt waarborgen voor om doelwitten te beschermen. Nederland moet de richtlijn omzetten in nationale wetgeving, de Tweede Kamer debatteert op 29 juni over dit wetsvoorstel. Helaas stelt het kabinet dat het geldend recht al volstaat, en er slechts voor één waarborg een wetswijziging nodig is. 

Wetenschappelijk onderzoek, recente jurisprudentie, en bevindingen van de Nederlandse anti-SLAPP werkgroep, waar Free Press Unlimited deel van uitmaakt, spreken dit beeld tegen: betere bescherming voor publieke waakhonden, het doel van de Richtlijn, wordt zo niet geboden. Dat is extra zorgelijk omdat onder andere België en Frankrijk de wet wel ruimhartig hebben doorgevoerd. 

Daardoor dreigt Nederland voor partijen die een strategische rechtszaak willen aanspannen een aantrekkelijke plek te worden. De Tweede Kamer kan het tij nog keren door de waarborgen uit de Richtlijn wel een plek te geven in ons procesrecht. Het gaat hierbij om een volledige kostenvergoeding voor doelwitten en de mogelijkheid om de rechter te vragen dit soort rechtszaken zo vroeg mogelijk te beoordelen en zo nodig af te wijzen. 

Op dit moment heeft intimidatie via een strategische rechtszaak (ook als de zaak gewonnen wordt) alsnog effect. Je krijgt slechts een fractie van de kosten terug en processen slepen soms jaren. 

Door doelwitten van strategische rechtszaken tegen publieke participatie beter te beschermen, zorgt de Kamer niet alleen voor hen, maar voor ons allemaal: een goed geïnformeerd Nederland is essentieel voor een weerbare en levendige democratie waarin iedereen die zich inzet voor de rechtsstaat goed beschermd wordt. Zo dragen we eraan bij dat onze democratie niet stagneert, maar bloeit. Want mondige stemmen verdienen bescherming, geen rechtszaak.

Geschreven door Jasmijn de Zeeuw
Dit artikel is gepubliceerd op 20 juni 2026 in het Nederlands Dagblad.