8 vragen die je jezelf moet stellen voordat je nieuws over conflicten gelooft of deelt

Soms gebeurt dit bewust. Vaak ook niet. Dit betekent niet dat alle berichtgeving onbetrouwbaar is of dat ieder perspectief evenveel waarde heeft. Het betekent wel dat nieuws uit conflictgebieden extra aandacht vraagt. Hieronder vind je acht vragen die je jezelf moet stellen voordat je informatie over een conflict gelooft of deelt.

1. Wie is de afzender

Begin bij de bron. Komt de informatie van een onafhankelijke journalist, een nieuwsorganisatie, een regering, een leger, een politieke organisatie, een activist, een expert of een anoniem socialemedia-account? Verschillende bronnen hebben verschillende belangen en toegang tot informatie. Een regeringsverklaring over een eigen militaire operatie is een informatiebron, maar vormt geen onafhankelijke verificatie.

Vraag jezelf af: Wie spreekt hier? Wat weet deze persoon of organisatie? En welk belang heeft deze partij bij het vertellen van dit specifieke verhaal?

2. Is dit nieuws, analyse of een mening?

Niet alles wat je in de media leest, is nieuwsverslaggeving. Nieuwsberichten moeten vertellen wat bekend is, hoe de informatie is verkregen en wat nog onzeker is. Analyses interpreteren gebeurtenissen en plaatsen ze in context. Opinieartikelen en columns geven een specifiek standpunt weer.

Opinie heeft een belangrijke plek in het publieke debat. Maar ieder perspectief brengt ook eigen aannames en blinde vlekken met zich mee. Een columnist met een uitgesproken ideologische positie kan bepaalde feiten benadrukken en andere minder aandacht geven. Dit betekent niet automatisch dat diegene je bewust misleidt.

Vraag jezelf dus af: Lees ik een geverifieerd verslag van wat er is gebeurd, een analyse van die gebeurtenissen of iemands mening daarover?

3. Wie heeft er baat bij als jij dit gelooft?

Informatie is niet langer alleen iets wat we consumeren. Het is een machtsmiddel geworden. Regeringen, politieke actoren en andere machtige groepen gebruiken informatie om de publieke opinie te beïnvloeden, gedrag te sturen en te bepalen hoe conflicten worden begrepen. Ze gebruiken informatie om militaire acties te rechtvaardigen, steun te verwerven, tegenstanders te ondermijnen en journalisten in diskrediet te brengen. We spreken steeds vaker over informatieoorlogvoering, omdat de strijd om invloed ook een strijd is om wat mensen zien, geloven en delen.

Deze activiteiten zijn vaak grootschalig georganiseerd. Staten en andere actoren investeren aanzienlijke middelen in propagandacampagnes, nepaccounts, bots en trollennetwerken. Daarmee versterken ze bepaalde narratieven en proberen ze zoveel mogelijk mensen te bereiken. Wat begint als een gecoördineerde beïnvloedingscampagne, verschijnt uiteindelijk mogelijk in de tijdlijnen, gesprekken en nieuwsconsumptie van gewone mensen.

Vraag jezelf daarom af: Wie heeft er baat bij als mensen dit verhaal geloven?

4. Waar komt de informatie vandaan?

Een bewering die door tien accounts wordt herhaald, is niet automatisch gebaseerd op tien onafhankelijke bronnen. Probeer de oorspronkelijke bron te vinden. Als verschillende nieuwsorganisaties dezelfde bewering melden, controleer dan of ze de informatie onafhankelijk hebben verkregen. Of verwijzen ze allemaal naar dezelfde regeringsverklaring, socialemediapost of anonieme bron? Tijdens een snel escalerend conflict wordt informatie vaak sneller herhaald dan geverifieerd.

5. Is de bewering onafhankelijk geverifieerd?

Zoek naar bewijs naast de oorspronkelijke bewering. Vraag jezelf af:

• Melden meerdere onafhankelijke bronnen hetzelfde?
• Hebben journalisten gesproken met mensen op de betreffende locatie?
• Is er foto- of videobewijs?
• Is de locatie geverifieerd?
• Hebben experts het beschikbare bewijs beoordeeld?
• Maakt de berichtgeving onderscheid tussen bevestigde informatie en beschuldigingen?

Verantwoordelijke journalisten geven ook aan wanneer informatie nog niet onafhankelijk is geverifieerd. Onbevestigd betekent niet onwaar. Het betekent dat er nog onvoldoende bewijs is om een bewering als vaststaand feit te presenteren.

6. Zijn foto's en video's echt wat ze beweren te zijn?

Beelden en video's hebben veel impact. Ze bieden ook volop mogelijkheden voor manipulatie. Een beeld kan oud zijn, ergens anders zijn gemaakt, uit een ander conflict komen, digitaal zijn bewerkt of authentiek zijn maar zonder de oorspronkelijke context worden gepresenteerd.

Controleer voordat je een beeld of video deelt waar deze voor het eerst verscheen. Kijk naar de datum, locatie en oorspronkelijke context.

Lees onze gids over het herkennen van nepnieuws met hulpmiddelen om foto's en video's te controleren.

Bekijk toollijst

7. Welk gevoel roept de informatie bij je op?

Maakt een bericht je meteen boos, bang of verontwaardigd? Sterke emoties betekenen niet dat informatie onwaar is. Maar emotionele reacties kunnen ervoor zorgen dat we minder snel stoppen om informatie te controleren. Propaganda speelt vaak bewust in op emoties zoals angst, woede en verontwaardiging. Als iets een sterke reactie bij je oproept, neem dan de tijd om de informatie te controleren voordat je deze deelt.

8. Welke informatie ontbreekt?

Vooringenomenheid zit niet alleen in wat iemand vertelt. Het zit ook in wat iemand weglaat. Vraag jezelf af:

• Welke stemmen komen aan het woord?
• Welke relevante stemmen ontbreken?
• Krijgen mensen die rechtstreeks door het conflict worden geraakt een stem?
• Wordt relevante politieke of historische context gegeven?
• Wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen beschuldigingen en vastgestelde feiten?

Geen enkel artikel kan ieder perspectief bevatten. Maar door op ontbrekende informatie te letten, begrijp je beter hoe een verhaal wordt gepresenteerd.

Deze vragen zijn gebaseerd op belangrijke principes van verantwoorde journalistiek, waaronder bronverificatie, het onderscheid tussen feiten en meningen, het bieden van context en transparantie over wat wel en niet bekend is. Deze principes zijn vastgelegd in het Global Charter of Ethics for Journalists.

Hoe zit het met reguliere media?

Onafhankelijke en reguliere nieuwsorganisaties zijn niet immuun voor fouten of onvolledige berichtgeving. Verslaggeving over conflicten is bijzonder moeilijk. Journalisten hebben soms beperkte toegang tot een gebied, zijn afhankelijk van bronnen met eigen belangen of moeten snel verslag doen terwijl gebeurtenissen zich ontwikkelen. Soms verschijnt een onbevestigde bewering al in het nieuws voordat journalisten voldoende informatie hebben om vast te stellen wat er is gebeurd. Dit verschilt van het bewust verspreiden van nepnieuws.

Professionele journalistiek werkt met standaarden om met onzekerheid om te gaan. Journalisten moeten informatie controleren, bronnen benoemen, feiten onderscheiden van beschuldigingen, fouten corrigeren en artikelen bijwerken wanneer nieuwe informatie beschikbaar komt.

De vraag is daarom niet alleen: 'Welke kant moet ik geloven?' Vraag liever: 'Hoe is deze informatie vastgesteld?'

Waarom onafhankelijke journalistiek belangrijk is

Tijdens een conflict staat ook informatie an sich ter discussie. Regeringen en andere machtige actoren beschikken over middelen om narratieven te sturen en propaganda te verspreiden. Via sociale media bereiken beweringen binnen enkele minuten miljoenen mensen.

Onafhankelijke journalisten bieden tegenwicht. Ze onderzoeken beweringen, controleren informatie, stellen machthebbers kritische vragen en berichten over hun bevindingen. Daarom is onafhankelijke journalistiek ook van belang voor de veiligheid en weerbaarheid van samenlevingen. Zoals Free Press Unlimited-directeur Ruth Kronenburg stelt, helpt onafhankelijke journalistiek samenlevingen weerstand te bieden aan propaganda en informatieoorlogvoering.

Lees de opiniebijdrage van Ruth Kronenburg in de Volkskrant: Waarom het veiligheidsbeleid van de NAVO gebaat is bij steun aan onafhankelijke media.

Free Press Unlimited ondersteunt journalisten en onafhankelijke media die dit werk doen, vaak onder moeilijke en gevaarlijke omstandigheden. Mensen hebben meer nodig dan informatie. Ze hebben toegang nodig tot informatie die ze kunnen vertrouwen.