De journalistiek laat zich niet intimideren (en Free Press Unlimited ook niet)
Free Press Unlimited (FPU) zet zich in om journalisten te beschermen. Daarbij krijgen niet alleen zij, maar ook wij steeds vaker te maken met intimidatie en tegendruk van partijen die ons de mond willen snoeren. Als persvrijheidsorganisatie moeten we zichtbaar maken hoe die druk eruitziet en wat het effect ervan is. Ook als we die zelf meemaken. Daarom delen we onze ervaringen nu voor het eerst publiekelijk.
Op 22 december 2025 diende het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) een klacht tegen ons in bij de Reclame Code Commissie. In die klacht beschuldigde het CIDI onze organisatie van “misleiding“ in een fondsenwervingsbrief over de veiligheid van journalisten in Gaza, terwijl de informatie in de brief was gebaseerd op breed gedeelde informatie van internationale organisaties. Free Press Unlimited ondersteunt journalisten in Palestina onder meer door te voorzien in werkapparatuur, psychosociale hulp en andere middelen om ervoor te zorgen dat zij hun werk kunnen blijven doen. In de brief vroegen we om steun om dat werk te kunnen blijven doen. Na een zitting op 5 februari ontvingen wij op 24 februari de beslissing van de Reclame Code Commissie waarin zij de klacht van het CIDI afwees.
In september 2023 werd er tegen een van onze collega´s op persoonlijke titel aangifte gedaan door een Griekse oud-politieman die wij in een mail wederhoorvragen stelden naar aanleiding van ons onderzoek naar de moord op de Griekse journalist Sokratis Giolias. In de aanklacht werden onze wederhoorvragen gekwalificeerd als een poging tot “illegaal (online) geweld”. Tot onze verbazing ging het Griekse OM mee in deze redenering, en opende een strafrechtelijk onderzoek. Pas in januari 2025 besloot het Griekse OM onze collega definitief niet langer strafrechtelijk te vervolgen. Voor ons bevestigde dat wat vanaf het begin duidelijk was: het ging om volstrekt gangbare wederhoorvragen van ons onderzoeksteam.
Deze zaken staan niet op zichzelf. Bijna de helft van de Nederlandse journalisten heeft te maken gehad met dreiging met juridische stappen naar aanleiding van een publicatie. Ook het intimideren van journalisten en mediamakers door rechtszaken, ook wel SLAPPs (Strategic Lawsuits Against Public Participation) genoemd, neemt toe. Dat is zorgwekkend. Zulke dreiging kan leiden tot financiële druk, grote tijdsinvesteringen en psychische belasting. En in sommige gevallen, zo blijkt ook uit onderzoek van Free Press Unlimited, tot zelfcensuur: verhalen worden afgezwakt of helemaal niet gepubliceerd. Dit ontstaat niet alleen door rechtszaken zelf, maar ook door de dreiging en geld- en tijdsinvestering die ermee gepaard gaan.
Ook voor onze zaken hebben wij juridische hulp moeten inschakelen en hebben verscheidene collega’s veel tijd besteed aan de voorbereiding en zitting. Tijd, geld en energie die we anders hadden gebruikt om ons werk te doen. Wanneer journalisten worden geintimideerd of bedreigd, is dat niet alleen een probleem voor media-organisaties. Nee, dat raakt het recht van burgers op betrouwbare informatie.
“Juridische druk is geen fenomeen dat op zichzelf staat. We zien dat het past in een wereldwijde ontwikkeling naar autocratisering, waarin het monddood maken van maatschappelijke organisaties en media die onafhankelijke informatie verspreiden echt een doel is – vaak effectief.”
Aldus Free Press Unlimited-directeur Ruth Kronenburg.
Uit onderzoek van Free Press Unlimited in 2024 naar juridische druk op de Nederlandse journalistiek blijkt dat dergelijke druk vaak onzichtbaar blijft voor het publiek.
Wij juichen toe dat media als Follow The Money, NOS en Zembla verdachtmakingen publiekelijk delen. Follow The Money maakte bekend dat zij wekelijks mails ontvangen van advocatenkantoren die namens hun cliënten klagen over (aanstaande) publicaties. En de hoofdredactie van NOS Nieuws publiceerde naar aanleiding van een rechtszaak een artikel waarin de omroep deelt “in toenemende mate [te worden] geconfronteerd met verdachtmakingen aan ons adres die niet terecht zijn”. Een recente zaak tegen Zembla laat zien hoe ver die druk kan gaan: pas na jaren procederen bevestigde de Hoge Raad in oktober 2025 dat Zembla’s berichtgeving rechtmatig was en dat het publieke belang in dit geval zwaarder weegt dan de reputatiebelangen van het bedrijf.
Free Press Unlimited doet haar werk niet alleen voor journalisten in Gaza of voor de collega´s van Sokratis Giolias in Griekenland. De informatie die we delen over de veiligheid van journalisten raakt ook jou: elke aangevallen journalist kan jou niet langer informeren over de wereld om je heen. Maar juridische tegendruk maakt het moeilijker om jou die informatie te bezorgen. Juist daarom kiezen wij ervoor om dit te delen. Maar bovenal om te laten weten dat wij ons blijven inzetten voor betere wettelijke bescherming tegen SLAPPs, de veiligheid van journalisten en toegang tot onafhankelijke informatie.
